خانه مقالاتمالی و اقتصادی نرم افزار جای نفت (قسمت سوم)

نرم افزار جای نفت (قسمت سوم)

توسط عماد محمدپور
0 نظر 174 بازدید

باعث افتخار ماست که شما خواننده سومین شماره یادداشت نرم‌افزار جای نفت هستید. تا اینجا یک بررسی اجمالی از جایگاه نرم‌افزار در اقتصاد مدرن و حجم ارزآوری در صنعت نرم‌افزار داشتیم.

شاید در قسمت‌های قبلِ این یادداشت، ما به بررسی جزئیات نپرداخته باشیم اما تمام تلاش‌مان را انجام دادیم تا یک دید جامع و کاربردی در خصوص ایجاد جایگاهی در سبد تجاری ایران برای صنعت نرم‌افزار ایجاد کنیم. در این شماره به بررسی موضوع کارآفرینی در صنعت نرم‌افزار و خدمات IT خواهیم پرداخت.

قسمت اول مقاله “نرم‌افزار جای نفت” را در اینجا مطالعه کنید.

قسمت دوم مقاله ” نرم‌افزار جای نفت” را در اینجا مطالعه کنید.

 

کارآفرینی در صنعت نرم‌افزار و IT

طبق اعلام فوربس با انجام سرمایه‌گذاری معادل 10 میلیارد‌دلار به‌طور متوسط می‌توان برای 400 هزار‌نفر ایجاد شغل نمود که این عدد در صنعت نفت برابر با 310 هزار و در صنعت خدمات معادل 520 هزار‌نفر است. اما با بررسی این عدد در صنعت نرم‌افزار به رقم 79 هزار‌نفر می‌رسیم که در نگاه اول شاید امکان وقوع نرم‌افزار جای نفت بسیار ناامیدکننده به‌نظر برسد.

برای برخورد صحیح با این اعداد باید بدانید که سرانه درآمد شاغلین در صنعت نرم‌افزار به‌طور متوسط دوبرابر شاغلین در صنعت نفت است. هم‌چنین ساعات کاری شاغلین صنعت نرم‌افزار در اقتصاد دیجیتال 2 ساعت کم‌تر از نفتی‌هاست.

همین‌طور ایجاد شغل در دو بخش مستقیم و غیرمستقیم مورد بررسی قرار می‌گیرد و جالب اینجاست که ایجاد شغل به‌صورت غیر‌مستقیم در صنعت نرم‌افزار ضریب 2.5 دارد! این یعنی شغل‌هایی که در حاشیه صنعت نرم‌افزار ایجاد می‌شوند بسیار بیش‌تر از تعداد مشاغل مستقیمِ ایجاد شده در همین صنعت است که این موضوع در صنعت نفت حداکثر ضریب 1.7 را کسب می‌کند.

البته باید ذکر کنم که صنعت نرم‌افزار، بهینه‌ترین انتخاب برای توسعه بازار کار در کشور نیست. برای مثال با مطالعه این مقاله متوجه می‌شوید که در راه‌اندازی خطوط مترو نسبت به صنعت نرم‌افزار، تعداد بسیار بیش‌تری شغل ایجاد می‌شود. اما تفاوت بسیاری در نوع و جنس نمودار عمر مشاغلِ ایجادشده در صنعت نرم‎‌افزار با نوع و جنس نمودار عمر صنایع عمرانی مثل احداث خطوط مترو وجود دارد.

در صنابع عمرانی، عمده‌ی مشاغل ایجادشده در فرآیند آماده‌سازی و پیاده‌سازی اولیه درگیر هستند. کسر کوچکی از این تعداد پس از راه‌اندازی، جهت نگهداری و بهره‌برداری از پروژه استفاده می‌شوند. حال آنکه نسبت مشاغل باثبات و پایدار در صنعت نرم‌افزار بسیار متفاوت است. عموما نیروهای درگیر در فرآیند آماده‌سازی و پیاده‌سازی یک پروژه‌ی نرم‌افزاری، بدون تغییر چندانی برای نگهداری و بهره‌برداری از پروژه نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در این وضعیت اصطلاحا می‌توان گفت که مشاغل ایجادشده در مسیر جایگزینی نرم‌افزار جای نفت از پایداری و ثبات بیش‌تری برخوردارند و همین‌طور برون‌ریز کارگر در این صنعت بسیار پایین‌تر از صنابع عمرانیست. طبیعتا نیروی کاری که برای نگهداری از پروژه‌های عمرانی مشغول می‌شود، شغلی با طول عمر بالاتر نسبت به عمده‌ی پروژه‌های نرم‌افزاری دارد. اما تعداد این افراد بسیار کم‌تر از پشتیبان‌های یک پروژه نرم‌افزاریست.

مشاغل ایجادشده در هر صنعت، با عمر شغل و درآمد شغل نسبت عکس داشته و با سادگیِ صنعت موردنظر و ریشه اقتصادی آن نسبت مستقیم دارند.

  • درآمد ایجاد شده بالا و طول عمر زیاد در یک زمینه شغلی باعث کاهش تعداد افراد مشغول می‌شود.
  • سادگی(نداشتن پیچیدگی) و گراف اقتصادیِ گسترده باعث افزایش تعداد شاغلین می‌شود.

به‌عنوان مثال می‌توان از شغل راه‌داری استفاده نمود. آماده‌سازی و نگهداری مسیرهای زمینی در هنگام آماده‌سازی و پیاده‌سازی،‌ بیش‌ترین نیروی کار را در مقایسه با بسیاری صنایع دیگر نیاز دارد. در این صنعت سرانه درآمد شاغلین چندان بالا نبوده و طول عمر مشاغلی که در زمینه نگهداری فعالند بسیار زیاد است. البته درآمد، بیش‌تر مربوط به بخش آماده‎‌سازی و پیاده‌سازی بوده و نیروهایی که در زمینه نگهداری از مسیر، مشغول به‌کار می‌شوند درآمدی متناسب با نیروی‌های اولیه ندارند.

با تمام این تفاسیر هنوز هم سرمایه‌گذاری 10 میلیارد‌دلاری برای ایجاد 300 هزار شغل در کشور اصلا منطقی به‌نظر نمی‌رسد. با این هزینه حتی اگر تمام موجودی صندوق توسعه کشور را نیز برداشت کنیم به توفیقی دست نخواهیم یافت.

اما نکته مهم اینجاست که هزینه‌ها در ایران با هزینه‌ها در بازار جهانی به هیچ عنوان متناسب نیستند و این باعث شده تا طبق اعلام وزیر کار و رفاه اجتماعی در تیر ماه 1397 هزینه ایجاد شغل برای هر نفر در ایران به‌طور متوسط 60 میلیون تومان باشد و این یعنی برای ایجاد 400 هزار شغل در  ایران، حداکثر به 1.8 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارید.

طبق آمار اعلامی از سوی مراجع دولتی تعداد بیکاران در ایران حدود 3 میلیون نفر و طبق اعلام مراجع بین‌المللی این عدد بالغ بر 6 میلیون نفر است. این یعنی بهبود این وضعیت با هر جایگزینی هم که باشد نیاز به برنامه‌ریزی دقیق و همتی بلند دارد.

البته قطعا برای دستیابی به فضای مناسب اجتماعی برای توسعه واحدهای اقتصاد دیجیتال، نیاز است تا آموزش عالی و مجموعه‌های دانشگاهی به‌فکر راهی برای افزایش مهارت‌آموزی دانشجویان باشند.

 

کارآموزی نرم‌افزار

وضعیت صنعت نرم‌افزار در ایران

درحال‌حاضر ایران در زمینه بهره‌مندی از توسعه‌دهندگان نرم‌افزار، وضعیت نسبتا خوبی دارد. انواع نرم‌افزارهای نسبتا پیچیده و پیچیده را می‌توانید در ایران پیاده‌سازی کنید، به‌شرطی که بتوانید آن را طراحی کرده و توضیح بدهید. اما این وضعیت نسبتا خوب، بیش‌تر نتیجه‌ی پیگیری فردی و علاقه شخصی بوده تا تاثیرگذاری آموزش‌ها در دانشگاه.

یکی از ویژگی‌های لازم برای حضور محصول در بازار “داشتن برتری نسبت به دیگر محصولات مشابه” است، این برتری محصول، حاصل استفاده کاربردی از علم است. خواه علم شیمی باشد یا ریاضی یا بازاریابی، حتی علم‌های مورد استفاده در اقتصاد نفتی!

همین‌طور واحدهای اقتصادیِ فعال در زمینه نرم‌افزار، باعث افزایش انعطاف‌پذیری اقتصاد ایران شده و رقابت‌پذیری اقتصاد کشور را نیز به‌صورت چشم‌گیری افزایش می‌دهند که درواقع هدف ما از امکان‌سنجی نرم‌افزار به جای نفت، رسیدن به همین مهم است.

علاوه بر تمام موارد ذکر شده باید توجه داشت که اقتصاد ایران وضعیت وخیمی را می‌گذراند. گسترش بیکاری، کاهش رشد اقتصادی، کاهش درآمدهای خارجی، کسری بودجه، ضعف در زیرساخت‌های اساسی، وجود یارانه‌های عظیم و …. که باعث می‌شود تا اقتصاد ایران عمری کوتاه داشته باشد. در این وضعیت قطعا رفتن به سمت گزینه هایی که سریع‌تر قابلیت آماده‌سازی و بهره‌برداری دارند یک تصمیم عقلانیست که اینجا دقیقا منظورمان نرم‌افزار به جای نفت است.

واحدهای اقتصادی مبتنی بر دانش نرم‌افزار یا اقتصاد دیجیتال، عمدتا با هزینه‌ی کم راه‌اندازی می‌شوند و به‌سرعت به شرایطی می‌رسند که موفقیت یا شکست آنها مشخص می‌شود. طبق آمار موجود از بازار آمریکا از هر 100 شرکت نرم‌افزاری 90تای آن‌ها عمر کم‌تر از دوسال دارند و فقط یکی به موفقیت چشمگیر دست پیدا می‌کند.

9 شرکتِ دیگر چرخه عادی 12 ساله داشته و به یک سازمان متوسط ارتقا پیدا می‌کنند. شاید این اعداد برای یک فرد عادی ناامیدکننده باشد؛ اما از نگاه اقتصادی ارزش فراوانی دارد؛ چراکه بهره‌ی حاصل از 8 واحد اقتصادی، سرمایه‌گذاری انجام شده روی 100 شرکت را جبران کرده و باقی شرکت‌ها باعث افزایش ناخالص سرمایه و ثروت می‌شوند.

این دست شرکت‌های فعال در حوزه‌ی اقتصاد دیجیتال، در تمام زمینه‌ها می‌توانند بسیار چابک‌تر از دیگر فعالین اقتصادی عمل کنند. جذب و چرخش سرمایه در بازارهای نرم‌افزاری به‌سرعت اتفاق می‌افتد که این موضوع در صورت مدیریت صحیح می‌تواند بسیار سودمند باشد.

بازارهای جانبیِ ایجاد شده در صنعت نرم‌افزار بسیار بزرگ، سودآور و عامه‌پذیر هستند. به‌عنوان مثال باید گفت که طبق تخمین‌های موجود، درحال‌حاضر درآمد افرادی که از طریق اینستاگرام کسب درآمد می‌کنند تقریبا 100 برابر درآمد اینستاگرام است.

همین‌طور تعداد توسعه‌دهندگان شاغلی که از visual studio استفاده می‌کنند چند صد برابر تعداد کارکنان شرکت منتشرکننده‌ی آن یعنی مایکروسافت است که البته هر دوی این سازمان‌ها فعالیت فراملی و بین‌المللی دارند.

 

 شرکت‌های مبتنی بر نرم‌افزار در ایران تاکنون چگونه توانسته‌اند کارآفرینی کنند؟

دیجی‌کالا در سال 1394 با اشتغال‌زایی برای 1200 نفر، ارزشی معادل حداکثر 72 میلیارد‌تومان در زمینه‌ی کارآفرینی سرمایه‌گذاری کرده است. از طرفی اسنپ که پدیده سال 97 در ایران محسوب می‌شود، توانسته نمونه‌ای از کارآفرینی بهینه و سریع در ایران باشد.

اسنپ با نیم‌میلیون راننده و 500 نفر پرسنلِ تمام‌وقت اگر وجود نداشت احتمالا پیدا کردن شغل برای بسیاری افراد سخت‌تر از شرایط کنونی بود. در ایران کم‌تر فرصت شغلی پیدا می‌شود که شرایط ورود به آن به‌راحتی اسنپ بوده و ساعات کاری آن کاملا اختیاری باشد. این تقریبا ویژگی بسیاری از مشاغل ایجاد شده در شرکت‌های مبتنی بر فناوری و نوآوری است.

اما روی دیگر این سکه می‌گوید: بسیاری از محصولات منتشر شده با محوریت نرم‌افزار جای نفت، باعث تولید شغل در ابعاد بزرگ نمی‌شوند. بازی‌ها یک نمونه از این دست هستند. موارد این‌چنینی بیش‌تر از ارزش کارآفرینی در زمینه تولید ثروت و ایجاد سود ارزشمند هستند.

همین‌طور بسیاری از محصولات نیز مکمل مشاغل دیگرند و باعث ایجاد مشاغل وابسته چندانی در بازار نمی‌شوند. مواردی هم‌چون نرم‌افزار‌های مالی و ابزار‌های تسهیل مدیریت سازمان. البته این چالش صرفا مربوط به صنعت نرم‌افزار نیست و در تمامی صنایع و گروه‌های کاری وجود دارد.

اینکه گفته می‌شود برخی فعالیت‌های تجاری از منظر تولید شغل ارزشمند نیستند بدان معناست که یا مشاغل تولید شده تعداد چندانی(نسبت به سرمایه‌گذاری در دیگر صنایع) ندارند و یا زمان مورد نیاز برای تکمیل زنجیره مشاغل در آن صنعت آنقدر بالاست که می‌توان از آن چشم‌پوشی کرد.

موارد بسیاری نیز در اقتصاد دیجیتال وجود دارد که با هدف ایجاد شغل در بازار ارائه نمی‌شوند. نرم‌افزارهای کنترل بازوهای خودکار در خط تولید یا نرم‌افزارهای تحلیل‌داده از این موارد محسوب می‌شوند. این نوع محصولات تلاش می‌کنند تا به‌صورت جدی جایگزین نیروی کار انسانی شوند. البته این موضوع حداقل درحال‌حاضر خطر محسوب نمی‌شود؛ چراکه در نهایت هیچ چرخه‌ی تولید تماما اتوماتیکی تاکنون طراحی نشده و همواره نیازمندی‌های یک واحد تولیدیِ خودکار را انسان برآورده می‌سازد.

تکنولوژی دقیقا همان موردی است که باعث نابودشدن مشاغل قدیمی و تولد مشاغل جدید می‌شود. در مسیر نابودی مشاغل قدیمی گریزی وجود ندارد. درصورتی‌که قصد داریم مسیر توسعه را طی کنیم باید گروه‌های مختلفی از مشاغل قدیمی را فدا کنیم و نیروی کار موردنیاز برای بسیاری مشاغل نوین را تربیت کنیم. اینکه ورود تکنولوژی باعث از بین‌رفتن بسیاری مشاغل شده کاملا مستند است؛ اما باید توجه داشت که از طرف دیگر مشاغل نوینی پیدا شده‌اند که جای خالی مشاغل کهنه را به‌خوبی پر می‌کنند.

شاید برعکسِ بسیاری از زمینه‌های صنعتی و تجاری دیگر، بازار نرم‌افزار در ایران از بی‌برنامگی و نبود سازمان‌ها و قوانین مربوطه رنج می‌برد. توانمندی و پتانسیل خوبی که در زمینه نرم‌افزار وجود دارد، بیش‌تر از هر قشر دیگری تلاش در مهاجرت به بازارهای خارجی دارد تا بتواند بخشی از یک پروژه هدفمند و آینده‌دار باشد.

این درحالی است که هم‌چون مثال‌های ذکرشده در این یادداشت هنوز تمرکز جدی در زمینه‌هایی چون هوش‌مصنوعی، خودکارسازی فرایند و قطعه‌سازی دیده نمی‌شود. این را باید یادآوری کنم که نمی‌توانید در 10 سال، 10بار فروشگاه اینترنتی موفق تاسیس کنید. همین‌طور نمی‌توانید 10 اسنپ در کشور راه‌اندازی کنید. این موضوع در نهایت باعث تقسیم هرچه بیش‌تر بازار می‌شود و نه توسعه بازار.

همین‌طور صادرات محصولاتی که بدین‌صورت فعالیت می‌کنند و رابطه مستقیم با دنیای واقعی دارند بسیار سخت‌تر از مواردی مثل بازی است که تماما در دنیای مجازی خلاصه می‌شود.

با این تفاسیر به‌نظر می‌رسد که بهتر است دیدگاهمان را از وضعیت استارتاپی کشور که امروزه شبیه به خیریه شده، به دید صنعتی و بنگاه‌داری تغییر دهیم.

 

جمع بندی:

صنعت نرم‌افزار یک صنعت روبه‌رشد و از جدیدترین بازارهای معرفی شده است. به‌لحاظ علمی و مهارتی، توانمندی خوبی برای کار در زمینه نرم‌افزار در ایران وجود دارد. صنعت نرم‌افزار به‌لحاظ ارزآوری شاید هنوز به بازارهایی به بزرگی نفت نرسیده باشد؛ اما به‌لحاظ سوددهی بسیار بهینه‌تر از بازارهای سنتی عمل می‌کند.

صنعت نرم‌افزار بسیار گسترده و دارای زیرمجموعه‌های بسیار عمیقی است که هر‌کدام به‌تنهایی می‌توانند یک ساختار علمی/عملی مستقل ایجاد کنند. در این صنعت به زمین و باران متکی نیستید تا محصول خود را تولید کنید و محدود به فروش محصولی نیستید که با محیط شما سازگار است. شما می‌توانید ابتدا بازار هدف را پیدا کرده و سپس محصول مناسب را آماده کنید.

درحال‌حاضر نیز شرکت‌های بسیاری در کشور وجود دارند که از ظرفیت‌های بسیاری برای ورود به بازارهای خارجی برخوردارند. به‌دلیل بی‌توجهی مسئولین و نهادهای اقتصادی کشور به این بخش اقتصادی، این بخش منفعل مانده و یا به‌صورت خصوصی و مستقل درحال مبارزه با مشکلات موجود برای توسعه کسب و کار به بازارهای خارجی است.

نرم‌افزار شاید یک کارآفرینی عظیم نباشد ( که تجربه نشان داده هست! ) اما می‌تواند به‌سرعت وضعیت حاد بیکاری جامعه ایران را تغییر دهد. مشخصا در وضعیت کنونی نرم‌افزار یک جایگزین تمام و کمال به جای نفت در بخش صادراتی نیست؛ اما می‌تواند یک بازیگر استراتژیک در سبد صنایعی باشد که می‌توانند جایگزین نفت شوند.

 

این پایان مجموعه یادداشت‌های “نرم‌افزار جای نفت” است که طی این مدت آماده شده و خدمت شما ارائه شد. امیدواریم که این یادداشت برای شما جالب‌توجه بوده باشد و سهمی هرچند کوچک در تسریع حرکت اقتصادی و آگاهی تجاری عمومیِ کشور داشته باشد.

نظرات، پیشنهادات و انتقادات شما مایه دلگرمی ماست و قطعا همکاری شما در ارتقا سطح مقالات منتشر شده تاثیرگذار است. ما بسیار مشتاقیم تا با ایجاد گپ‌های تخصصی و غیرتخصصی در این زمینه جوانب دیگر موضوع را مورد بررسی قرار دهیم که این مهم تنها با همکاری شما مخاطب محترم ممکن می‌شود.

 

 

2

مطالب مشابه پیشنهادی

نظرتان چیست؟

با ارسال نظر به ما این اجازه را می‌دهید تا ایمیل شما را ذخیره کنیم تا بعد از این، ارسال نظرات‌تان نیازی به تایید سردبیر نداشته باشد.